Franklinia amerykańska

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Franklinia amerykańska
Ilustracja
Systematyka[1]
Domena eukarionty
Królestwo rośliny
Klad rośliny naczyniowe
Klad rośliny nasienne
Klasa okrytonasienne
Klad astrowe
Rząd wrzosowce
Rodzina herbatowate
Rodzaj franklinia
Nazwa systematyczna
Franklinia alatamaha Marshall
Arbust. Amer. 49 1785[2]
Synonimy
  • Gordonia alatamaha (Marshall) Sargent[3]
  • Gordonia pubescens Cav., 1787[4]

Franklinia amerykańska (Franklinia alatamaha Marshall) – gatunek z rodziny herbatowatych (Theaceae). Jedyny przedstawiciel rodzaju Franklinia W. Bartram ex H. Marshall, 1785[5].

Gatunek odkryty został w 1765 przez amerykańskich botaników – Johna i Williama Bartramów[6]. Jedyne miejsce, gdzie niewielka liczba krzewów tej rośliny rosła w naturze, znajdowało się nad Altamaha River w pobliżu Fortu Barrington w stanie Georgia[3]. Odkrywcy pozyskali nasiona i sadzonki[7] tego „osobliwego krzewu” i uprawiali go w ogrodzie w Filadelfii, gdzie mieszkali. Część nasion wysłali także do Londynu do Johna Fothergilla[6]. Roślina została opisana jako zupełnie nowy gatunek i rodzaj w 1787. Niedługo później widziana była na pierwotnym stanowisku po raz ostatni – w 1803 roku[3]. Jedyna znana w naturze populacja zniszczona została według niektórych źródeł z powodu rozrastania się plantacji bawełny, powodzi i pożarów[6], według innych z powodu nadmiernego pozyskania roślin ze względu na zapotrzebowanie z ogrodów europejskich[3]. Gatunek uznany został za wymarły w stanie dzikim. W uprawie pozostają rośliny znajdujące się i rozpowszechniane, głównie w amerykańskich, ale też europejskich i nowozelandzkich arboretach i ogrodach botanicznych w strefie ciepłego klimatu umiarkowanego[6][7]. Na przełomie XX i XXI wieku w uprawie znajdowało się ok. 2 tys. roślin tego gatunku[7]. W Polsce obecne są w arboretum w Glinnej[4].

Nazwa rodzajowa nadana została dla upamiętnienia Benjamina Franklina[4][8], który był przyjacielem odkrywców[6].

Morfologia[edytuj | edytuj kod]

Pokrój
Niewielkie drzewo zwykle do 7 m wysokości (według niektórych źródeł do 10 m[4]), o kulistawej koronie[8][3]. W mniej korzystnych warunkach rośnie jako krzew do kilku metrów wysokości[4]. Kora jest cienka i gładka[4], pędy barwy czerwonawej[3]. Różne części rośliny są jedwabisto owłosione, w tym np. pąki[4].
Liście
Opadające zimą[8], skrętoległe[4]. Ogonek krótki, wąsko oskrzydlony[8]. Blaszka liściowa odwrotnie jajowata, wydłużona, do 18 cm długości i do 6–7 cm szerokości, klinowato zwężona u nasady, tępo piłkowana[4][3], na końcu zaostrzona. Od spodu blaszka pokryta jest włoskami pojedynczymi, widlasto rozgałęzionymi i gwiazdkowatymi[3]. Z wierzchu błyszcząca[4].
Kwiaty
Okazałe (do 10 cm średnicy[8]), pojedyncze[4], niemal siedzące (szypułka od 2 do 15 mm długości). Dwie szybko odpadające przysadki znajdują się tuż pod kielichem. Działki kielicha także odpadają, są owłosione i zaokrąglone na wierzchołku. Płatków korony jest pięć, mają barwę kremowo-białą i nierówną wielkość, na brzegu są drobno karbowane, od spodu gęsto owłosione[8]. Pręciki żółte[7], liczne – od 75 do 150. Zalążnia powstaje z pięciu owocolistków. W każdej z komór rozwija się najczęściej 6–8 zalążków. Szyjka słupka jest pojedyncza, zwieńczona pięciołatkowym znamieniem[8].
Owoce
Kulistawe torebki barwy brązowej o średnicy do 2 cm. Otwierają się w następnym roku, pękając przemiennie klapami od góry i od dołu[4]. Nasiona (w każdej z pięciu komór jest ich zwykle 6–8) są brązowe, szorstkie, asymetryczne, pozbawione skrzydełka[8].

Systematyka[edytuj | edytuj kod]

Jeden z trzech rodzajów z plemienia Gordonieae de Candolle wyróżnianego w obrębie rodziny herbatowatych (Theaceae)[1]. Gatunek bywał włączany przez niektórych autorów do rodzaju Gordonia, ale wyraźna odmienność budowy owoców i nasion uzasadnia odrębność taksonomiczną w randze rodzaju[8].

Biologia i ekologia[edytuj | edytuj kod]

Gatunek rośnie w niskich położeniach, na glebach wilgotnych[3]. Pierwotnie rósł na kwaśnych bagnach wśród piaszczystych pagórków u ujścia rzeki Altamaha. Co ciekawe dolina tej rzeki jest też jedynym miejscem występowania innego endemitu – gatunku Dicerandra radfordiana z rodziny jasnotowatych[7]. W ciepłym klimacie umiarkowanym, tj. w warunkach, gdzie występował naturalnie, kwitnie od sierpnia do września[3]. Kwiaty pachną słodko, przypominając woń pomarańczy[7]. W klimacie chłodniejszym, np. w Europie Środkowej, kwitnie później, zwykle dopiero w październiku, przy czym część pąków zwykle nie rozwija się przed nadejściem zimy[4]. Jesienią liście, zwłaszcza na stanowiskach dobrze nasłonecznionych, zabarwiają się na kolor jaskrawo czerwony. W czasie mrozów pędy przemarzają, ale roślina może odrastać, jeśli u nasady osłonięta jest śniegiem[4].

Zastosowanie i uprawa[edytuj | edytuj kod]

Gatunek rzadko uprawiany, głównie w amerykańskich i europejskich kolekcjach botanicznych, w klimacie umiarkowanym ciepłym[8]. W Polsce rośliny przemarzają w okresie mroźnych zim[4].

Gatunek wymaga gleb kwaśnych, żyznych i świeżych. W warunkach Europy Środkowej uprawa możliwa tylko w miejscach ciepłych i silnie nasłonecznionych. Dla zakwitnięcia wymaga długiego i upalnego lata[4].

Rozmnaża się łatwo z nasion, a możliwe jest też rozmnażanie tego gatunku za pomocą zdrewniałych sadzonek pobieranych latem[7].

Okazy tego gatunku znajdujące się w uprawie są ewidencjonowane przez Bartram’s Garden[7] – wciąż utrzymywany ogród Johna Bartrama prowadzony przez stowarzyszenie John Bartram Association wraz z miejskim zarządem parków w Filadelfii[9].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2018-12-15].
  2. Franklinia alatamaha Marshall. W: The Plant List [on-line]. [dostęp 2018-12-15].
  3. a b c d e f g h i j Franklinia alatamaha Marshall. W: Flora of North America [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2018-12-15].
  4. a b c d e f g h i j k l m n o p Włodzimierz Seneta: Drzewa i krzewy liściaste. D-H. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1996, s. 182. ISBN 83-01-12029-0.
  5. Franklinia. W: Index Nominum Genericorum (ING) [on-line]. Smithsonian Institution. [dostęp 2018-12-15].
  6. a b c d e Maarten J.M. Christenhusz, Michael F. Fay, Mark W. Chase: Plants of the World. Richmond UK, Chicago USA: Kew Publishing, Royal Botanic Gardens, The University of Chicago Press, 2017, s. 497. ISBN 978-1-842466346.
  7. a b c d e f g h Janet Marinelli: Wielka encyklopedia roślin. Warszawa: Świat Książki, 2006, s. 108. ISBN 83-7391-888-4.
  8. a b c d e f g h i j Franklinia. W: Flora of North America [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2018-12-15].
  9. Bartram’s Garden. [dostęp 2018-12-15].